संत नरहरी सोनार: कट्टर शैव पंथाकडून विठ्ठलाच्या वैश्विक भक्तीकडे

पंढरपूरचे कट्टर शिवभक्त

संत नरहरी सोनार! हे पंढरीतले अत्यंत कुशल सुवर्णकार होते. पण त्यांची भक्ती मात्र फक्त भगवान शिवाची. ते इतके कट्टर शिवभक्त होते, की त्यांनी श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराच्या शिखराकडे कधीही न पाहण्याची घोर प्रतिज्ञा केली होती. महादेव हेच एकमेव सर्वोच्च दैवत. अशी त्यांची ठाम धारणा होती आणि म्हणूनच ते पंढरीची वारी, वारकरी संप्रदाय आणि श्री विठ्ठलापासून कायम दूर राहिले.

करगोट्याची निर्मिती आणि अडचण

त्यांच्या जीवनाला कलाटणी देणारा एक प्रसंग घडला. एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने त्यांना श्री विठ्ठलासाठी सोन्याचा करगोटा बनवण्याची विनंती केली. विठ्ठल मंदिरात न जाण्याच्या आपल्या व्रतावर ते ठाम होते. त्यामुळे नरहरींनी व्यापाऱ्यालाच स्वतः मोजमाप आणायला सांगितले. मोजमाप आले. त्यानुसार एक सुंदर दागिना तयार झाला. पण जेव्हा व्यापाऱ्याने तो करगोटा मूर्तीला घालण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो खूप घट्ट असल्याचे आढळले. त्याने तो परत नरहरींकडे आणला. त्यांनी त्यात बदल केला. यावेळी मात्र तो चक्क सैल झाला!

हरी आणि हर ऐक्याचा साक्षात्कार

निराश झालेल्या पण जिद्दी व्यापाऱ्याने नरहरींना स्वतः मंदिरात येऊन मोजमाप घेण्याची गळ घातली. नाइलाजाने ते तयार झाले. मात्र विठ्ठलाकडे न पाहण्याचे व्रत पाळण्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली. तशाच अवस्थेत ते गाभाऱ्यात गेले. मोजमाप घेण्यासाठी त्यांनी मूर्तीला स्पर्श केला. तेव्हा त्यांना जटा, गळ्यातील सर्प आणि अंगावरील भस्म जाणवले! आपण शिवलिंगाला स्पर्श करत आहोत, या विचाराने त्यांनी डोळ्यांवरची पट्टी काढली. पण त्यांना साक्षात श्री विठ्ठलाचे हसरे रूप दिसले.

त्यांनी पुन्हा डोळे मिटले. तेव्हा त्यांना चक्क भगवान शिव दिसले. आणि डोळे उघडताच, समोर श्री विठ्ठल होते. त्या एका अलौकिक क्षणी भेदभावाचा सारा भ्रम नष्ट झाला. हरी आणि हर एकच आहेत, हे परम सत्य नरहरी सोनारांना उमगले. त्या दिवसापासून ते माऊलींचे निस्सीम भक्त झाले. महाराष्ट्राच्या महान संत परंपरेशी ते कायमचे जोडले गेले.

इंदिरा एकादशी: आत्मज्ञानाची वेळ

आज इंदिरा एकादशी. या पवित्र मुहूर्तावर हजारो वारकरी उपवास करून श्री विठ्ठल-रुक्मिणी दर्शनासाठी पंढरीत जमले आहेत. सर्वत्र विठ्ठलनामाचा गजर घुमतोय. हा दिवस आपल्याला उपवासाचे खरे महत्त्व आठवून देतो. केवळ अन्नाचा त्याग करणे नव्हे! आपला अहंकार आणि कट्टर समजुती सोडून देणे, हा यामागचा मूळ उद्देश आहे. संत नरहरी सोनार यांनी जशी एकांगी विचारातून वैश्विक प्रेमाकडे वाटचाल केली, तसेच आपणही करावे. आजचे भाविक या एकादशीचा उपयोग खऱ्या आध्यात्मिक जागृतीसाठी नक्कीच करू शकतात.