संत एकनाथ महाराज आणि भावार्थ रामायण: करुणा, समता आणि सामाजिक सलोखा

सर्वभूती समभाव आणि भूतदयेची मूर्तिमंत शिकवण

वारकरी संप्रदायात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भक्तीचा पाया रचला, तर संत एकनाथ महाराजांनी त्यावर खांब उभारण्याचे महान कार्य केले. गोदावरीच्या पावन तीरावर वसलेल्या पैठण नगरीत राहून एकनाथ महाराजांनी (१५३३-१५९९) आचरणातून अध्यात्म जगून दाखवले. त्यांची भक्ती केवळ मंदिराच्या गाभाऱ्यापुरती मर्यादित नव्हती, तर सर्व प्राणिमात्रांवर निरपेक्ष प्रेम करण्यात सामावलेली होती.

प्रयागहून आणलेले पवित्र गंगाजल तहानेने तडफडणाऱ्या गाढवाच्या मुखात घालून त्यांनी भूतदयेचा सर्वोच्च वस्तुपाठ घालून दिला. त्याचप्रमाणे तत्कालीन विषम समाजरचनेत एका अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या भक्ताच्या घरी जाऊन भोजनाचा स्वीकार केला आणि भुकेल्यांना अन्नदान केले. परमेश्वर मंदिरात जेवढा भरून राहिला आहे, तेवढाच तो प्रत्येक सजीवाच्या अंतरंगात वास करतो, हा मूलभूत विचार त्यांनी कृतीतून सिद्ध केला.

भावार्थ रामायण: लोकभाषेतील भक्तीचा महाग्रंथ

संत एकनाथ महाराजांनी सर्वसामान्य जनतेला धर्म, कर्तव्य आणि नीतीचे मर्म समजावे म्हणून ‘भावार्थ रामायण’ या ग्रंथाची निर्मिती केली. ज्या काळात संस्कृत भाषेतील अध्यात्मिक ज्ञान बहुजन समाजाच्या आवाक्याबाहेर होते, त्या काळात त्यांनी प्राकृत म्हणजेच रसाळ मराठी ओवीबद्ध भाषेत रामायणाची अमृतकथा मांडली.

भावार्थ रामायणात प्रभू श्रीराम केवळ ऐतिहासिक पराक्रमी राजे नसून प्रत्येकाच्या अंतःकरणात वास करणारे आत्माराम आहेत, हे त्यांनी विशद केले. सामाजिक आणि राजकीय संकटांच्या काळात समाजात नैतिक धैर्य, चारित्र्य आणि एकात्मता निर्माण करण्याचे मोठे कार्य या ग्रंथाने केले. एकनाथ महाराजांनी सुमारे २५,००० ओव्यांची रचना केली, तर त्यांच्या समाधीनंतर त्यांचे निष्ठावंत शिष्य गावबा यांनी उर्वरित भाग पूर्ण केला.

श्रीज्ञानेश्वरीचे संशोधन आणि पुनर्प्रतिष्ठापना

मराठी भाषा आणि वारकरी परंपरेवर संत एकनाथ महाराजांचे सर्वात मोठे ऋण म्हणजे त्यांनी ‘ज्ञानेश्वरी’चे केलेले शुद्धीकरण होय. संत ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधीनंतर सुमारे तीनशे वर्षांच्या काळात विविध प्रतींमध्ये अनेक अपभ्रंश, अशुद्ध शब्द आणि अनधिकृत ओव्या घुसल्या होत्या.

शके १५०६ (इ.स. १५८४) मध्ये संत एकनाथ महाराजांना आळंदी येथे जाण्याचा दृष्टांत झाला. त्यांनी इंद्रायणी काठच्या अजानवृक्षाखालील समाधीस्थानी जाऊन उपलब्ध हस्तलिखितांचे सूक्ष्म संशोधन केले. त्यांनी भेसळ काढून टाकून ज्ञानेश्वरीची शुद्ध आणि प्रमाण प्रत समाजासमोर आणली. आज वारकरी संप्रदायात अखंडपणे वाचली जाणारी ज्ञानेश्वरी ही नाथ महाराजांनी संशोधित केलेलीच प्रत आहे.

आजच्या भाविकांसाठी पाथेय

आषाढी वारी संपन्न झाल्यानंतर आणि कार्तिकी वारीपूर्वीच्या या शांत काळात पंढरपूर किंवा पैठणला भेट देणाऱ्या भाविकांनी संत एकनाथांचा हाच संदेश आत्मसात करणे आवश्यक आहे. प्रपंचात राहूनही परमार्थाची सर्वोच्च उंची गाठता येते, हे त्यांनी स्वतःच्या गृहस्थाश्रमातून दाखवून दिले. भूतदया, सामाजिक समता आणि मुखात अखंड विठ्ठल नामाचा गजर हीच खरी वारकरी निष्ठा आहे.