वारकरी पंढरपूरला आपले माहेर का म्हणतात? पंढरीची भावभक्ती

महाराष्ट्रातील लाखो वारकऱ्यांसाठी पंढरपूरची वारी म्हणजे केवळ मंदिराला दिलेली साधी भेट नसते. पंढरपूर तर वारकऱ्यांचे हक्काचे माहेर आहे! माहेर म्हणजे अशी जागा, जिथे लेकीला कसलाच संकोच नसतो, संसारातील कष्टांतून विसावा मिळतो आणि कोणतीही अट न ठेवता केवळ निरपेक्ष प्रेम लाभते. प्रपंचाच्या तापाने होरपळलेल्या जिवाला श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या चरणांपाशी नेमका हाच मायेचा आधार मिळतो.

वारकरी परंपरेतील माहेरची संकल्पना

संत साहित्यात प्रपंचाची तुलना 'सासर' या संकल्पनेशी केली आहे. सासर म्हणजे कर्तव्ये, बंधने आणि अविरत चालणारी कसरत. याउलट पंढरपूर हे भक्तांचे हक्काचे माहेर मानले गेले आहे. हातात टाळ-मृदंग घेऊन हरिनामाचा गजर करत जेव्हा वारकरी पंढरीच्या दिशेने निघतो, तेव्हा जात, पात आणि लौकिक प्रतिष्ठा मागे गळून पडते. आणि विटेवर उभ्या लाडक्या विठुरायाच्या चरणांवर माथा टेकवताना प्रत्येक भक्ताला दीर्घ काळानंतर आईच्या कुशीत परत आल्यासारखे वाटते.

संत एकनाथ महाराज आणि विठ्ठल परिवाराचे नाते

संत एकनाथ महाराज यांनी वारकरी संप्रदायातील या वात्सल्यभावाला एका अजरामर अभंगात शब्दबद्ध केले आहे: 'माझे माहेर पंढरी, आहे भिवरेच्या तीरी.' या अभंगात संत एकनाथ महाराज आपल्या या अलौकिक नात्याची सुरेख मांडणी करतात:

• आई आणि वडील: श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी माता हे भक्तांचे प्रेमळ आई-वडील आहेत.
• बंधू: भक्त पुंडलिक हा मोठा भाऊ आहे, ज्याने आपल्या भक्तीने देवाला पंढरीत आणून उभे केले.
• बहीण: पवित्र चंद्रभागा नदी ही मायेची बहीण आहे, जी भक्तांचे सर्व ताप हरण करून त्यांना शीतलता देते.

संत एकनाथ महाराज स्पष्ट करतात, पंढरपूरची भेट हा काही केवळ कोरड्या कर्मकांडाचा भाग नाही. आपल्या मूळ दैवी कुटुंबाला भेटण्याचा हा अनुपम आनंद आहे.

संत जनाबाई आणि विठाई माऊलीचे मातृरूप

संत जनाबाई यांनी या मातृभावाला भक्तीच्या सर्वोच्च उंचीवर नेऊन ठेवले. संत नामदेव महाराज यांच्या घरी दासी म्हणून सेवा करताना जनाबाईंना विठ्ठल केवळ देव वाटले नाहीत; ते तर त्यांची साक्षात 'विठाई माऊली' झाले! विठ्ठलाने संत जनाबाईंच्या सोबत दळण दळले, विहिरीचे पाणी भरले आणि प्रेमाने त्यांचे केसही विंचरले. आपल्या प्रसिद्ध 'विठो माझा लेकुरवाळा, संगे लेकरांचा गोळा' या अभंगात त्या श्री विठ्ठलाचे रूप चितारतात. अनेक संत बालकांना कडेवर आणि खांद्यावर घेऊन चालणाऱ्या त्या एका वात्सल्यमूर्ती माता आहेत. संत जनाबाईंसाठी पंढरपूर म्हणजे विठाई माऊलीचे अंगण आणि तिची प्रेमळ कूस होती.

पापांकुशा एकादशीला माहेराची अनुभूती

उद्या, २१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पापांकुशा एकादशी आहे. त्यानिमित्ताने पंढरपुरात चंद्रभागेच्या तीरावर लाखो वारकरी दाखल होत आहेत. एकादशीचा उपवास असणारे भाविक श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी अत्यंत उत्सुक आहेत. मंदिर समितीने भाविकांच्या सोयीसाठी दर्शन रांगेत मंडप आणि पिण्याच्या पाण्याची चोख व्यवस्था केली आहे. भाविक थेट मुखदर्शन घेऊ शकतात किंवा गाभाऱ्यातील पदस्पर्श दर्शनासाठी रांगेत थांबू शकतात.

या पवित्र एकादशीला विठू माऊलीच्या चरणांवर माथा ठेवताच प्रत्येक वारकरी प्रवासाचा सर्व शीण आणि संसाराचे दुःख विसरून जातो. विठ्ठलाला पाहताच डोळ्यांतून वाहणारे आनंदाश्रू हेच सिद्ध करतात की पंढरपूर हे खरोखरच प्रत्येक भक्ताचे शाश्वत माहेर आहे.