'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे' चा आध्यात्मिक अर्थ: संत तुकारामांचा पर्यावरणीय दृष्टिकोन

निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा सखोल संबंध

वारकरी संप्रदायाची विठ्ठलभक्ती केवळ राऊळाच्या भिंतींपुरती उरत नाही. ती चराचरात व्यापून आहे. जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांनी हेच अद्वैत त्यांच्या 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे' या अभंगातून मांडले आहे. झाडे, वेली आणि रानातील पशुपक्षी आपलेच सगेसोयरे आहेत. हा केवळ विचार नाही. तर तो ईश्वरीय पर्यावरणवादाचा खरा पाया आहे. जो निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो, त्या निसर्गातच प्रत्यक्ष पांडुरंग पाहण्याची शिकवण हा अभंग देतो.

अभंगाचा अर्थ समजून घेताना

तुकाराम महाराज जेव्हा भामचंद्र आणि भंडारा डोंगरावर एकांतासाठी जायचे, तेव्हा निसर्गाच्या कुशीत त्यांना एक वेगळीच विरक्ती मिळायची. गावाकडच्या कोलाहलापासून दूर. तिथे त्यांना जाणवले की हे पशुपक्षी, या वनराया केवळ निर्जीव वस्तू नाहीत. ते तर परमार्थाच्या वाटेवरचे सजीव सोबती आहेत. आपले सोयरेच आहेत. हा अभंग म्हणजे निसर्गावर केलेली नुसती कविता नक्कीच नाही. उलट, संपूर्ण सृष्टीशी एकरूप झाल्याची ती जणू एक साद आहे.

• वृक्षवल्ली: झाडे आणि वेली, जे निसर्गाच्या शांत आणि देणाऱ्या प्रवृत्तीचे प्रतिनिधित्व करतात.
• आम्हा सोयरे: आमचे नातेवाईक, जे एक जिव्हाळ्याचे आणि कौटुंबिक बंधन अधोरेखित करतात.
• वनचरे: जंगलात फिरणारे प्राणी, जे सर्व सजीवांमधील प्राणशक्तीची दखल घेतात.

विठ्ठलनामाचा गजर करत पंढरीची वारी चालते. तेव्हा रखरखत्या उन्हात सावली देणारं प्रत्येक झाड आणि वाटेत भेटणारा प्रत्येक पक्षी वारकऱ्याला आपलाच वाटतो.

आचरणातील ईश्वरीय पर्यावरणवाद

तुकोबारायांची ही शिकवण आज अधिक महत्त्वाची ठरते. पर्यावरण रक्षण हे आपले आध्यात्मिक कर्तव्य आहे. निसर्ग म्हणजे प्रत्यक्ष श्री विठ्ठलाचे सगुण रूप. त्याला इजा पोहोचवणे म्हणजे विठ्ठलापासून दुरावणे होय. आज आपण निसर्गाचा मोठा ऱ्हास पाहतो आहोत. अशा वेळी 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे' हा विचार तारणहार ठरतो. गाभाऱ्यातील विठ्ठलमूर्तीची आपण अत्यंत श्रद्धेने पूजा करतो. अगदी तोच आदर आपल्या नद्या, डोंगर आणि पशुपक्ष्यांबद्दल असायला हवा.

देहू आणि पवित्र डोंगरांना भेट

आषाढी किंवा कार्तिकी वारीला अलोट गर्दी असते. पण इतर दिवशी देहूला भेट दिलीत, तर एक कमालीची शांतता अनुभवता येते. ज्या वाटेवरून चालताना संत तुकाराम महाराजांनी अभंग रचले, तिथे काही क्षण थांबता येते. भंडारा डोंगर आजवर ते नैसर्गिक सौंदर्य राखून आहे. याच निसर्गाने त्यांना अभंगांची प्रेरणा दिली. तिथे एखाद्या झाडाखाली शांत बसून राहा. ते आत्मिक समाधान साक्षात श्री विठ्ठलाचे दर्शन घेण्याइतकेच मोठे असते.

ही शिकवण आपण रोजच्या जगण्यात आणूया. झाडे लावू. वन्यजीवांचे रक्षण करू. नद्यांचे पावित्र्य जपू. असे केले तरच संत तुकाराम महाराजांच्या विचारांचा खरा सन्मान होईल. आणि तीच वारकरी परंपरेची खरी भक्ती ठरेल.