वारकरी संप्रदायातील हरी कीर्तन आणि भजनाचे अनन्यसाधारण महत्त्व

वारकरी भक्तीचा जिवंत श्वास

वारकरी संप्रदायात भक्ती चार भिंतींत कोंडून राहत नाही. इथे भक्ती म्हणजे लाखो जीवांचा एकच श्वास आणि विठ्ठलनामाचा अखंड गजर आहे. संसाराची सगळी बंधने या नामघोषात पार गळून पडतात. हरी कीर्तन आणि भजन हेच तर या संपूर्ण वारकरी संप्रदायाचे मूळ स्पंदन मानले जाते. संतांची शिकवण केवळ मंदिराच्या प्रांगणात न ठेवता, ती थेट गावागावांत आणि घरोघरी पोहोचवण्याचे मोठे काम याच कीर्तनाने केले आहे.

हातात चिपळी आणि टाळ आले की सगळे सामाजिक भेद पार वितळून जातात. तिथे कुणी लहान नसतो आणि मोठाही नसतो. संतांच्या अभंग गायनाने सारे भाविक एकत्र येतात आणि भक्ती ही सर्वांसाठी समान आहे, याची खरीखुरी प्रचिती येते.

वारकरी कीर्तनाची रचना आणि शिस्त

वारकरी कीर्तनाला नारदीय परंपरेचे अधिष्ठान लाभले आहे. संत नामदेव महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी त्याला भक्तीचा लोकविलक्षण आकार दिला. कीर्तन म्हणजे केवळ व्याख्यान किंवा कोरडे प्रवचन नव्हे. संतांच्या गाथेतील निवडक अभंगावर आधारलेले ते एक सखोल आध्यात्मिक निरूपण असते.

कीर्तनकार गळ्यात तुळशीची माळ घालून आणि हातात वीणा घेऊन मध्यभागी उभे राहतात. वारकरी कीर्तनाचे प्रामुख्याने दोन भाग असतात:

• पूर्वरंग: यात कीर्तनकार निवडलेल्या अभंगाची मांडणी करतात, त्याचा तात्त्विक अर्थ विशद करतात आणि संतांच्या वचनांवर आधारित सिद्धांताची मांडणी करतात.
• उत्तररंग: यात निरूपित तत्त्वज्ञानाला पूरक अशा आख्यानांची, दृष्टांतांची जोड दिली जाते, इतर संतांचे प्रमाण दिले जाते आणि सामूहिक नामघोष केला जातो.

कीर्तनकारांच्या सोबतीला टाळकरी उभे असतात. कांस्य टाळांच्या ठेक्यावर ते अभंगाची प्रत्येक ओळ तल्लीनतेने उचलून धरतात. आणि त्यांच्या मागे उभे ठाकलेले मृदंगवादक आपल्या धीरगंभीर बोलांनी संपूर्ण कीर्तनाला अखेरपर्यंत एकाच लयीत खिळवून ठेवतात.

टाळ आणि मृदंग: समतेची पवित्र लय

वारकरी संप्रदायातील ही वाद्ये केवळ संगीताची साधने नसून ती खोल आध्यात्मिक अर्थ जपतात. खांद्यावरील वीणा अखंड नामस्मरणाचे प्रतीक आहे. हातातील कांस्य टाळ हे जीवात्म्याचे शिवात्म्याशी मिलन दर्शवतात, तर मृदंगाचा भारदस्त नाद सर्वांच्या मनाला एकाच लयीत घट्ट बांधून ठेवतो.

या सामूहिक भजनात कोणताही भाविक हातात टाळ घेऊन सहज सहभागी होऊ शकतो. संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी स्पष्ट केले आहे की, श्री विठ्ठलाच्या दरबारात धन, विद्या किंवा जातीचा कोणताही भेद मानला जात नाही. खांद्याला खांदा लावून टाळ वाजवताना श्रीमंत आणि गरीब हे उरतच नाहीत. तिथे राहतात ते केवळ माऊलींचे निष्ठावंत वारकरी.

दैनंदिन साधना आणि आगामी कार्तिकी वारी

वारीच्या काळातला विठ्ठलनामाचा गजर साऱ्या जगाला ठाऊक आहे. तरीही वारकऱ्यांसाठी भजन आणि कीर्तन ही काही केवळ वार्षिक पर्वणी नसून रोजच्या जगण्याची साधना आहे. संध्यासमयी वारकरी एकत्र येतात. संत ज्ञानेश्वर महाराज विरचित हरिपाठाचे गोड पठण होते आणि त्यानंतर भजन रंगते.

सध्या पंढरपुरात शांत आणि नित्य दर्शनाचा काळ सुरू आहे. या काळात पंढरपूरला येणारे भाविक सोळखांबी मंडपात आणि चंद्रभागेच्या तीरावर होणाऱ्या पारंपरिक कीर्तन-भजनाचा मनमुराद अनुभव घेऊ शकतात. आता आगामी कार्तिकी एकादशीची तयारी सुरू झाली आहे. अशा वेळी हे कीर्तन आणि भजन महाराष्ट्रात प्रेम, नम्रता आणि सामाजिक ऐक्याचा संदेश निरंतर जिवंत ठेवत आहेत.