संत मुक्ताबाई: वेदांताच्या सर्वात लहान अधिकारी आणि त्यांचे 'ताटीचे अभंग'

वारकरी संप्रदायाचा पाया भक्ती आणि ज्ञानावर उभा आहे. यात संत मुक्ताबाईंचे स्थान खऱ्या अर्थाने अद्वितीय आहे. संत निवृत्तीनाथ, संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत सोपानदेव यांची ती सर्वांत धाकटी बहीण. पण तिची आध्यात्मिक प्रगल्भता वयाच्या कितीतरी पुढे गेलेली होती. तो काळ अत्यंत कठीण होता. समाजाने या भावंडांवर अत्यंत कठोर बहिष्कार टाकला होता. पावलोपावली अपमान सहन करावे लागत होते. अशा वेळी, मुक्ताईच्या ठायी असलेल्या वेदांताच्या अथांग ज्ञानाने तिच्या मोठ्या भावांना एक भक्कम आध्यात्मिक आधार दिला.

ताटीचे अभंग निर्मितीचा प्रसंग

आळंदीच्या कर्मठ लोकांनी छळाची परिसीमा गाठली होती. त्यांच्या सततच्या तिरस्काराने आणि अपमानाने संत ज्ञानेश्वर महाराज कमालीचे व्यथित झाले. या दुःखातून त्यांनी स्वतःला एका झोपडीत कोंडून घेतले. आतून ताटी (दरवाजा) लावून घेतली. जगाशी बोलणेच जणू थांबवले. भावाची ही अवस्था लहानग्या मुक्ताबाईला पाहावली नाही. ती त्या बंद ताटीजवळ गेली. तिथे तिने केवळ भावाला बाहेर येण्याची साधी विनंती केली नाही. तिने चक्क अभंगांची एक अखंड मालिकाच गुंफली. आज आपण त्यालाच 'ताटीचे अभंग' म्हणून ओळखतो. या अद्वैत तत्त्वज्ञानाने भरलेल्या अभंगांमधून तिने थेट संत ज्ञानेश्वर महाराजांना खऱ्या संताची ओळख करून दिली. त्या क्षणी ती केवळ रडणारी धाकटी बहीण नव्हती. तर एका आत्मज्ञानी संताने दुसऱ्या महान संताशी साधलेला तो अद्वैत संवाद होता.

क्षमा आणि समतोलपणाचे तत्त्वज्ञान

योगी पुरुषाचे मन आकाशाएवढे विशाल असावे. हाच विचार ताटीच्या अभंगांतून संत मुक्ताबाईंनी मांडला. समाजावर राग धरून आपण आपलीच आध्यात्मिक शांती गमावून बसतो, हे त्यांनी अत्यंत शांतपणे समजावले. त्या गायल्या, "विश्व रागे झाले वन्हि, संते सुखे व्हावे पाणी". म्हणजे जग जर रागाने अग्नीसारखे पेटून उठले, तर संतांनी पाण्यासारखे शीतल असावे. हा केवळ उपदेश नव्हता. अद्वैत वेदांताचे ते जणू प्रात्यक्षिकच होते. चराचरात जर तोच ईश्वर भरलेला आहे, तर मग रागवायचे कुणावर? हा प्रश्न त्यांनी विचारला. लोकांच्या क्रोधाग्नीला संतांच्या क्षमेचे शीतल जल मिळायलाच हवे. त्यांनी उघडायला सांगितलेली ताटी केवळ झोपडीची नव्हती. तर तो वैश्विक करुणेचा आतील दरवाजा होता. आणि या शब्दांनी कमाल केली. संत ज्ञानेश्वर महाराजांना तत्काळ बोध झाला. त्यांनी ताटी उघडली. आणि याच प्रसंगानंतर लवकरच अवघ्या विश्वाला तारणाऱ्या महान 'ज्ञानेश्वरी'ची रचना झाली.

खऱ्या भक्तीचे स्वरूप

ज्ञान कितीही मोठे असले, तरी करुणेविना ते अपूर्णच राहते. संत मुक्ताबाईंचे जीवन आपल्याला हेच शिकवते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांकडे सर्वोच्च असे ज्ञान होतेच. पण अज्ञानी जगाला सामोरे जाताना त्या ज्ञानाचा व्यावहारिक उपयोग कसा करायचा, हे मुक्ताबाईंनी शिकवले. पृथ्वी जशी सर्व काही पोटात घेते, तसा खऱ्या वारकऱ्याने इतरांच्या दोषांचाही स्वीकार करावा. मुक्ताबाईंचे हे विचार आजही महाराष्ट्राच्या कीर्तन परंपरेत जिवंत आहेत. क्षमाशीलता, कमालीची नम्रता आणि भगवान श्री हरीवरील अढळ भक्ती समाजाला समजावून सांगण्यासाठी कीर्तनकार आवर्जून त्यांच्या अभंगांचे दाखले देतात.

आजच्या भाविकांसाठी प्रासंगिकता

आज पंढरपूरला भेट देणाऱ्या प्रत्येक भाविकासाठी संत मुक्ताबाईंची शिकवण दीपस्तंभासारखी आहे. इंदिरा एकादशीचा मोठा उत्सव असो वा श्री विठ्ठलाचे नेहमीचे दर्शन. वारकऱ्यांना अनेकदा प्रचंड गर्दी, लांबच लांब रांगा आणि शारीरिक थकवा सहन करावा लागतो. अनेकदा उशीर होतो. अशा वेळी, मुक्ताबाईंचा संयम आणि क्षमेचा संदेश कामी येतो. तो आठवला, की हा अनुभव केवळ एक शारीरिक संघर्ष राहत नाही. तो एक शांत, सुंदर आध्यात्मिक प्रवास बनतो.

आध्यात्मिक अधिकार हा वय, लिंग किंवा सामाजिक स्थितीवर ठरत नसतो. तो हृदयाच्या शुद्धतेवर आणि आत्मज्ञानाच्या स्पष्टतेवर अवलंबून असतो, हे त्यांच्या जीवनाने सिद्ध केले. आयुष्यात कितीही अडचणी आल्या तरी ताटीच्या अभंगांचा अभ्यास वारकऱ्यांना धीर देतो. आणि आपले मन भगवान श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी माता यांच्या चरणकमळी कायम स्थिर ठेवण्यास मदत करतो.