संत कानहोपात्रा: श्री विठ्ठलाच्या चरणी संपूर्ण समर्पण आणि अंतिम मुक्ती

संत कानहोपात्रा यांची अतूट भक्ती

वारकरी संप्रदायात संतांची मोठी मांदियाळी आहे. पण संत कानहोपात्रा यांची कहाणी काळजाला भिडणारी आहे. त्यांचे आयुष्य म्हणजे माऊलींच्या अथांग कृपेचे आणि संपूर्ण समर्पणाचे जिवंत उदाहरण! इतर संतांनी ज्ञान किंवा तीर्थाटनाच्या मार्गाने परमेश्वराचा शोध घेतला. पण कानहोपात्रा? त्यांनी केवळ आपल्या निष्कलंक भक्तीने थेट पांडुरंगाचा आश्रय घेतला.

स्वतः न निवडलेल्या एका अत्यंत कठीण परिस्थितीत त्यांचा जन्म झाला. तरीही त्या माऊलींच्या सावळ्या रूपाकडे ओढल्या गेल्या. पंढरीची वारी आणि विठ्ठलनामाचा गजर! या भक्तीरसाने त्यांच्या अंतरंगात ज्ञानाची ज्योत पेटवली. बाह्य सौंदर्य आणि संपत्ती निव्वळ क्षणभंगुर आहे हे त्यांनी ओळखले. खरी शांती? ती फक्त पंढरीनाथाच्या चरणीच आहे.

पंढरपूरचा प्रवास आणि अंतिम आश्रय

कानहोपात्रांनी ऐहिक सुखांचा त्याग केला. सर्वकाही मागे सोडून त्या थेट पंढरपुरात दाखल झाल्या. श्री विठ्ठलाचे लोभस रूप पाहताच त्या देहभान विसरल्या. त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे पांडुरंगाला अर्पण केले. भगवंताची करुणा भाकणारे अनेक हृदयस्पर्शी अभंग त्यांनी रचले. विठ्ठल आपल्याला सर्व दोषांसकट जसे आहोत तसे स्वीकारेल, ही त्यांची अतूट श्रद्धा होती.

त्यांच्या सौंदर्यावर भाळून एका स्थानिक सत्ताधीशाने त्यांना दरबारात आणण्यासाठी आपले सैनिक पाठवले. ही त्यांच्या भक्तीची मोठी कसोटी होती. या संकटात कानहोपात्रा मुळीच घाबरल्या नाहीत. त्यांनी फक्त श्री विठ्ठलाचे अंतिम दर्शन घेण्याची इच्छा व्यक्त केली. गाभाऱ्यात जाऊन त्यांनी भगवंताला विनवणी केली. "माझी लाज राख, मला मुक्ती दे!" ही त्यांची आर्त हाक होती. आणि चमत्कार घडला. त्या पूर्णपणे ईश्वरात विलीन झाल्या. केवळ त्यांचे भौतिक शरीर तिथे प्रभूच्या चरणी उरले.

पवित्र तरटीचे झाड

कानहोपात्रांच्या शेवटच्या इच्छेनुसार त्यांच्या पार्थिवावर खुद्द मंदिर परिसरातच अंत्यसंस्कार झाले. आज तिथे काय आहे? श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराच्या अंगणाच्या दक्षिण भागात अगदी त्याच जागी एक पवित्र तरटीचे झाड उभे आहे. पंढरपूरला येणारा प्रत्येक भाविक आवर्जून या झाडाचे दर्शन घेतो. हे झाड निव्वळ वृक्ष नाही. ती त्यांच्या अथांग भक्तीची आणि विठ्ठलाने आपल्या भक्ताचे रक्षण केल्याची साक्ष आहे.

पंढरीच्या वारीत येणाऱ्या वारकऱ्यांसाठी हे तरटीचे झाड एक विसाव्याचे ठिकाण आहे. तिथे काही शांत क्षण घालवले तरी मनाला अथांग शांती मिळते. विठ्ठलाला केवळ हृदयाची शुद्धता महत्त्वाची वाटते, याची जाणीव तिथे होते. आजही कीर्तनांमध्ये कानहोपात्रांचे अभंग गुंजतात. पूर्णपणे शरण गेल्यावरच देवाच्या चरणी अंतिम मुक्ती मिळते, हाच तो मोलाचा संदेश!