संत ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला: भगीरथ महाराज काळे

वारकरी परंपरेचा पाया

वारकरी संप्रदायाचा डोलारा संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी रचलेल्या भक्तीच्या पायावर उभा आहे. श्री क्षेत्र गोरक्षनाथ टेकडी येथे आयोजित अखंड हरिनाम सप्ताहात कीर्तन करताना भगीरथ महाराज काळे यांनी या परंपरेचा उगम उलगडून सांगितला. माऊलींनी शुद्ध भक्तीची चळवळ उभी केली. आजही ती लाखो भाविकांना श्री विठ्ठलाच्या दिशेने मार्गदर्शन करत आहे.

"संत कृपा झाली, इमारत फळा आली." ही ओळ खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरते. वारकरी संप्रदाय ही भव्य अध्यात्मिक इमारत साक्षात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी उभारली. त्यांनी वेद-उपनिषदांमधील अवघड ज्ञान 'ज्ञानेश्वरी'तून बहुजनांपर्यंत आणले. त्यांच्या अपार करुणेने सामान्य माणसाला नामस्मरणाचा अधिकार मिळाला आणि देव-माणसातील दरी खऱ्या अर्थाने मिटली.

भक्तीच्या माध्यमातून समाजाची बांधणी

संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या काळापूर्वी समाज कसा होता? तो जातीभेद आणि कर्मकांडांमध्ये वाईट रीतीने विभागला गेला होता. भगीरथ महाराज काळे यांनी कीर्तनात हेच वास्तव मांडले. वारकरी संप्रदायाच्या स्थापनेमुळे एक वैश्विक मंच तयार झाला. इथे सर्वांना श्री विठ्ठलाचा आशीर्वाद आणि दर्शन घेण्याचा हक्क मिळाला. या भक्तीमार्गात कसलेही अवघड यज्ञ नव्हते. गरज होती ती फक्त शुद्ध हृदयाची, चांगल्या आचरणाची आणि भगवंताच्या अखंड नामजपाची.

ही महान परंपरा इतर संतांनी विस्तारली. संत नामदेव महाराजांनी या शिकवणीचा भारतभर दूरवर प्रसार केला. संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या आचरणातून सामाजिक समरसतेचे खांब उभे केले. आणि शेवटी काय झाले? संत तुकाराम महाराज या अध्यात्मिक मंदिराचे 'कळस' बनले. या सर्व संतांनी मिळून अशी परंपरा निर्माण केली, जी परिपूर्ण समानता आणि पांडुरंगावरील अढळ विश्वासाने ओळखली जाते.

ज्ञानेश्वरीची आजची प्रासंगिकता

आधुनिक काळातही ज्ञानेश्वरीतील शिकवण अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करते. ती शांततापूर्ण जीवनासाठी आवश्यक आहे. आषाढी आणि कार्तिकी वारीच्या वेळी लाखो वारकरी एकत्र चालतात. पण त्यांची दैनंदिन भक्ती वर्षभर अविरत सुरू असते. एखाद्या शांत दिवशी पंढरपूरला भेट देऊन बघा. चंद्रभागेच्या पवित्र तीरावर बसून हरिपाठाचे वाचन किंवा ज्ञानेश्वरीच्या ओव्यांचे चिंतन मनाला प्रचंड ऊर्जा देते.

गोरक्षनाथ टेकडीवरील अखंड हरिनाम सप्ताहासारखे कार्यक्रम संतांच्या चिरंतन वारशाची समाजाला आठवण करून देतात. अशी कीर्तने महत्त्वाची आहेत. त्यामुळे युवा पिढी परंपरेशी जोडलेली राहते. भाविक जेव्हा अत्यंत प्रेमाने "माउली, माउली" असा गजर करतात, तेव्हा ते संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या मातृसमान कृपेला वंदन करतात. त्यांनी समतेचा आणि दयेचा असा महामार्ग निर्माण केला आहे, ज्यावर आज संपूर्ण महाराष्ट्र अत्यंत अभिमानाने चालत आहे.