संत चोखामेळा समाधी: पंढरपूर येथील समानता आणि समर्पणाचे शाश्वत प्रतीक

महाद्वाराजवळील पवित्र स्थान

पंढरीत पाऊल ठेवणारा प्रत्येक वारकरी एकाच ओढीने येतो. ती म्हणजे सावळ्या परब्रह्माचं आणि रुक्मिणी मातेचं दिव्य दर्शन! पण श्री विठ्ठल रुक्मिणीच्या या भव्य मंदिरात पाऊल टाकण्याआधी महाद्वाराबाहेरच भाविकांची पावलं एका अत्यंत पवित्र स्थानी थबकतात. ही संत चोखामेळा यांची समाधी आहे. ज्यांनी आपला श्वास आणि ध्यास फक्त पांडुरंगाच्या चरणी वाहिलेला होता.

या समाधीस्थानाला वारकरी संप्रदायात एक आगळंवेगळं अध्यात्मिक महत्त्व आहे. खरी भक्ती ही जगाच्या सर्व बंधनांपलीकडची असते, याचीच ही प्रत्येक यात्रेकरूला करून दिलेली जाणीव. संत चोखामेळा यांनी आपलं अवघं आयुष्य श्री विठ्ठलाच्या भक्तीत जाळलं. समाजाचे भयंकर चटके सहन करूनही त्यांच्या मनातील संयम आणि क्षमाशीलता कधीच ढळली नाही. देवाच्या इच्छेवर त्यांनी कधीच प्रश्नचिन्ह उभं केलं नाही. उलट, अखंड हरिनामाच्या गजरातच त्यांनी आपल्या जिवाची शांती शोधली.

असीम भक्तीचा इतिहास

काळ होता १४ व्या शतकाचा. तेव्हाच्या क्रूर सामाजिक रुढींनी चोखोबांना मंदिराच्या गाभाऱ्यात जाण्यास मज्जाव केला होता. पण माणसाने आखलेल्या या भिंती त्यांच्या भक्तीला थोपवू शकल्या नाहीत. चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि महाद्वाराबाहेर उभे राहून ते माऊलींच्या प्रेमात आकंठ बुडालेले अभंग गात राहिले. त्यांची ही आर्त भक्ती इतकी शुद्ध होती की खुद्द श्री विठ्ठलच त्यांच्या भेटीसाठी अनेकदा मंदिराबाहेर धावून यायचे. त्यांच्याशी बोलायचे, त्यांच्यासोबत घास मोडायचे आणि चोखोबांचं सारं दुःख आपल्या पदरात घ्यायचे.

वारकरी परंपरा आणि इतिहासाचे दाखले सांगतात की, मंगळवेढ्यात एका बांधकामाची भिंत कोसळली. या दुर्घटनेत संत चोखामेळा यांनी आपला देह ठेवला. त्यानंतर थेट श्री विठ्ठलानेच दृष्टांत दिल्याने, संत नामदेव महाराज चोखोबांच्या अस्थी आणण्यासाठी मंगळवेढ्याला पोहोचले. तिथे अस्थी ओळखायच्या कशा? पण नामदेव महाराजांनी त्या अचूक शोधल्या, कारण त्या प्रत्येक अस्थीतून अखंड "विठ्ठल, विठ्ठल" असा नामघोष घुमत होता. पुढे नामदेव महाराजांनी महाद्वाराच्या अगदी समोरच चोखोबांची समाधी उभारली. जेणेकरून मंदिरात जाणाऱ्या प्रत्येक वारकऱ्याच्या पायाची धूळ या महावैष्णवाच्या समाधीवर पडेल.

वारकरी साहित्यातील शिकवण आणि वारसा

संत चोखामेळा यांचे अभंग म्हणजे वारकरी संप्रदायाचा जणू एक भक्कम आधारस्तंभच. या अभंगांमधून मानवी भावना, पराकोटीची लीनता आणि पांडुरंगावरचा अढळ विश्वास ओतप्रोत भरलेला दिसतो. त्यांची ही रचना तत्कालीन पोकळ सामाजिक भेदाभेदांवर थेट प्रहार करते. देव फक्त भक्ताच्या अंतःकरणाची शुद्धता पाहतो, हाच विचार त्यांनी ठामपणे मांडला.

• भक्तीमधील समानता: भक्तीचा मार्ग हा सर्वांसाठी खुला आहे. तुमची जात, संपत्ती किंवा समाजातलं स्थान याला तिथे काहीच किंमत नाही, याचीच ही समाधी सतत आठवण करून देते.
• पूर्ण समर्पण: श्री विठ्ठलाच्या चरणी आपला अहंकार कसा गळून पडावा, हे चोखोबांचं जीवन शिकवतं. देवाशी एकरूप होण्यासाठी गाभाऱ्यातच उभं राहण्याची गरज नसते, हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केलं.
• नामाचे महत्त्व: मुखी अखंड हरिनामाचा गजर असेल, तर जगातलं कोणतंही दुःख पेलता येतं. त्यांच्या अनेक अभंगांमधून याच हरिपाठाच्या अफाट सामर्थ्याचं दर्शन घडतं.

भाविकांसाठी व्यावहारिक मार्गदर्शन

आषाढी आणि कार्तिकी वारीचा तो प्रचंड जनसागर सोडला, तर इतर दिवशी या समाधीजवळ भाविकांना शांततेचे दोन क्षण नक्कीच मिळतात. तुम्ही जेव्हा रोजच्या दर्शनासाठी, पूजेसाठी किंवा अभिषेकासाठी पंढरीत येता, तेव्हा एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवा. नामदेव पायरीवर पाऊल ठेवण्याआधी संत चोखामेळा यांच्या चरणी नतमस्तक व्हायला अजिबात विसरू नका.

या समाधीजवळ थोडं निवांत बसा. एखादा हरिपाठ म्हणा किंवा या महान संताच्या अभंगांवर शांतपणे चिंतन करा. महाद्वाराच्या या संपूर्ण परिसरात असंख्य वारकऱ्यांची कित्येक शतकांची भक्ती एकवटलेली आहे. याच ठिकाणी माऊलींच्या प्रेमापोटी अनेकांनी आनंदाश्रू ढाळले आहेत. संत चोखामेळा यांचा हा इतिहास जेव्हा आपण समजून घेतो, तेव्हा पंढरीची वारी अंतर्बाह्य उजळून निघते. आणि निव्वळ एक दर्शन खऱ्या अर्थाने एका सखोल अध्यात्मिक प्रवासात बदलून जातं.