संत बहिणाबाई: वारकरी संप्रदायाची इमारत उभी करणाऱ्या महान संत कवयित्री

आज इंदिरा एकादशी. पंढरपुरात श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी वारकऱ्यांची मोठी गर्दी उसळली आहे. मुखी केवळ विठ्ठलनामाचा गजर! आजच्या या पवित्र दिवशी संत बहिणाबाईंचे स्मरण करूया. वारकरी संप्रदायात या माऊलीचे स्थान अढळ आहे. त्यांनी केवळ अभंग रचले नाहीत. तर, आपल्या शब्दांतून वारकरी परंपरेचे देखणे चित्रच उभे केले.

संत कृपा झाली, इमारत फळा आली

बहिणाबाईंचे नाव निघताच 'संत कृपा झाली, इमारत फळा आली' हा अभंग ओठांवर येतो. वारकरी संप्रदाय म्हणजे जणू एक भव्य मंदिर! या अजरामर रचनेत त्यांनी हेच रूपक वापरले आहे. हे मंदिर उभारणाऱ्या संतांच्या योगदानाचे त्या कृतज्ञतेने स्मरण करतात.

• पाया: त्यांनी संत ज्ञानेश्वर महाराज यांना या भक्ती मार्गाचा भक्कम पाया घातल्याचे श्रेय दिले आहे (ज्ञानदेवे रचिला पाया).
• भिंती: संत नामदेव महाराज यांनी विठ्ठल नामाचा प्रसार करून या मंदिराचा विस्तार केला (नामा तयाचा किंकर, तेणे रचिले आवार).
• खांब: संत एकनाथ महाराज यांनी भागवत धर्माचा मुख्य खांब दिला (जनार्दनी एकनाथ, खांब दिला भागवत).
• कळस: संत तुकाराम महाराज हे या इमारतीचा कळस आहेत (तुका झालासे कळस).
• ध्वजा: बहिणाबाई अत्यंत नम्रपणे स्वतःला या मंदिरावर फडकणारी ध्वजा म्हणतात (भजनी बहिणा फडकती ध्वजा).

जीवन आणि आध्यात्मिक प्रवास

देवगावला जन्मलेल्या बहिणाबाईंच्या वाट्याला प्रचंड प्रापंचिक संघर्ष आला. तरीही त्या डगमगल्या नाहीत. संपूर्ण समाज विरोधात उभा होता. पण विठ्ठलावरची त्यांची भक्ती ढळली नाही. संत तुकारामांचे कीर्तन ऐकल्यावर त्यांनी तुकोबारायांना गुरू मानले. खरी भक्ती कसलीही सामाजिक बंधने मानत नाही. बहिणाबाईंचा जीवनप्रवास हेच स्पष्ट करतो.

इंदिरा एकादशी आणि वारकरी भक्ती

आज इंदिरा एकादशी. विष्णूची आराधना करण्यासाठी आणि पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी भाविक कडक उपवास करतात. पंढरपुरात विशेष पूजा आणि नामस्मरण सुरू आहे. एकादशीला दर्शनासाठी अलोट गर्दी लोटते. म्हणूनच, मंदिर जास्त वेळ खुले ठेवले जाते. भाविकांनी दर्शनाचे योग्य नियोजन करावे. मंदिर प्रशासनाला सहकार्य करावे. रांगेत किंवा घरबसल्या प्रार्थना करताना, बहिणाबाईंचे अभंग नक्की गुणगणा. मनाला शांती मिळते. महान संतांनी उभारलेल्या आध्यात्मिक इमारतीच्या आश्रयाला आपण आहोत. बहिणाबाईंचे शब्द आपल्याला याचीच जाणीव करून देतात.

या एकादशीला श्री विठ्ठल-रुक्मिणी माता सर्वांना आशीर्वाद देवोत. बहिणाबाईंच्या संकल्पनेतील वारकरी धर्माची ही ध्वजा अशीच डौलाने फडकवत ठेवूया!