रूप पाहतां लोचनीं: संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या अभंगाचे आध्यात्मिक रहस्य

विठ्ठल दर्शनाचा अलौकिक आनंद

वारकरी संप्रदायाच्या समृद्ध साहित्यात विठ्ठल दर्शनाचा प्रत्यक्ष आनंद व्यक्त करणारे अनेक अभंग आढळतात. पण माऊलींचा हा अभंग अगदी वेगळा ठरतो. संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा 'रूप पाहतां लोचनीं' हा अभंग मंदिरे, आश्रम आणि भाविकांच्या घरांमध्ये काकड आरतीला तसेच नित्य पूजेत भक्तिभावाने गायला जातो. रचना अवघ्या चार चरणांचीच आहे. तरीही सावळ्या पांडुरंगाच्या प्रत्यक्ष दर्शनाने अंतःकरणात निर्माण होणारा आनंद यात हुबेहूब साकार झाला आहे. यात कोणताही क्लिष्ट तात्विक युक्तिवाद नाही. ईश्वरी सौंदर्याच्या दर्शनाने भक्ताच्या तृप्त मनाला मिळणाऱ्या समाधानाची ही अगदी सहज आणि जिवंत अनुभूती आहे.

चरणांनुसार सविस्तर आध्यात्मिक अर्थ

लाखो वारकऱ्यांचे माऊली संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी आत्मिक आनंदाच्या अवस्थेत ही रचना केली आहे. भाव अत्यंत उत्कट आहे. यातील प्रत्येक ओवी गहन आध्यात्मिक विचार प्रकट करते:

• "रूप पाहतां लोचनीं । सुख जाहलें वो साजणी ॥": डोळ्यांनी श्रीविठ्ठलाचे सगुण रूप पाहताच माझ्या अंतःकरणात असीम सुख निर्माण झाले, असे माऊली आपल्या अंतरंगातील सखीला किंवा बुद्धीला उद्देशून सांगतात. भारतीय संत परंपरेत 'साजणी' हा शब्द साधकाच्या जागृत मनाचे प्रतीक मानला जातो. जेव्हा डोळ्यांसमोर विटेवर उभा असलेला पांडुरंग येतो, तेव्हा मानवी दृष्टीचे खरे सार्थक होते आणि चित्त शांत होते.
• "तो हा विठ्ठल बरवा । तो हा माधव बरवा ॥": हाच तो सुंदर विठ्ठल आणि हाच तो कल्याणकारी माधव आहे. मराठी भाषेत 'बरवा' या शब्दाचा अर्थ उत्तम, सुंदर, मंगल आणि निष्पाप कल्याण असा होतो. उपनिषदांमध्ये ज्या निर्गुण निराकार परब्रह्माचे वर्णन केले आहे, तेच परब्रह्म येथे तुळशीची माळ आणि पीतांबर परिधान करून सगुण रूपात उभे आहे, असा ठाम विश्वास माऊली व्यक्त करतात.
• "बहुतां सुकृतांची जोडी । म्हणोनि विठ्ठलीं आवडी ॥": श्रीविठ्ठलाच्या चरणी लागलेली ही अथांग प्रीती केवळ एका क्षणात निर्माण झालेली नाही. ही अनेक जन्मांच्या सत्कर्मांची आणि पुण्याईची जोड आहे. मानवाला संत संग आणि विठ्ठलभक्ती विनाकारण लाभत नाही, तर भूतकाळातील अनेक सत्प्रवृत्तींचे फळ म्हणून पांडुरंगाच्या चरणांची ओढ निर्माण होते.
• "सर्व सुखाचें आगर । बाप रखुमादेवीवरु ॥": रुक्मिणी मातेचा पती आणि सर्वांचा जनक असलेला हा पांडुरंग सर्व सुखांचे माहेरघर आहे. 'आगर' म्हणजे अखंड साठा किंवा अक्षम्य भांडार. संसारातील ऐहिक सुखे क्षणभंगुर असतात आणि त्यांच्या मागे दुःख दडलेले असते. परंतु श्रीविठ्ठलाच्या दर्शनातून मिळणारे सुख अक्षय आणि परिपूर्ण असते.

सगुण भक्ती: निर्गुण आणि सगुणाचा सुवर्ण संगम

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी 'भावार्थ दीपिका' म्हणजेच ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अद्वैत वेदांताचे सर्वोच्च तत्त्वज्ञान मांडले आहे. अभंगांनी मात्र सामान्यांना सगुण भक्तीची वाट दिली. कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा असलेला विठ्ठल दिसताच सर्व शुष्क वादविवाद संपतात. इथे कसलाही भेद उरत नाही. जात, पात, विद्या किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा यापलीकडे जाऊन प्रत्येक जिवाला प्रेमाने सामावून घेणारे हे रूप भक्ताला पूर्णपणे निरामय करते.

पंढरपूर दर्शन आणि भक्तांसाठी नित्य चिंतन

आषाढी वारी संपन्न झाल्यानंतर आणि आगामी कार्तिकी एकादशी (१३ नोव्हेंबर २०२६) पूर्वीच्या या शांत काळात अनेक भाविक पंढरपूरला भेट देत आहेत. सध्या पंढरीत छान निवांतपणा आहे. वारीच्या गर्दीव्यतिरिक्त असलेल्या या नियमित दिवसांमध्ये चंद्रभागेच्या काठावर बसून किंवा मुखदर्शनाच्या रांगेत उभे राहून शांतपणे दर्शन घेण्याची संधी मिळते. अशा वेळी 'रूप पाहतां लोचनीं' या अभंगाच्या स्मरणाने दर्शनाची अनुभूती अधिक सखोल होते. पांडुरंगाच्या चरणांवर दृष्टी स्थिर होताच माणसाचे सर्व मानसिक क्लेश दूर होतात, हाच वारकरी संप्रदायाचा चिरंतन संदेश आहे.