पैठण तीर्थक्षेत्र दर्शन मार्गदर्शिका: संत एकनाथ महाराज समाधी आणि गोदावरी तीरावरील पवित्र स्थळे

प्रतिष्ठान नगरीचा आध्यात्मिक वारसा

गोदावरी माईच्या पवित्र तीरावर वसलेले पैठण हे वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत वंदनीय तीर्थक्षेत्र आहे. हीच ती प्राचीन प्रतिष्ठान नगरी. सातवाहन साम्राज्याची राजधानी आणि वेदविद्येचे महान केंद्र राहिलेल्या या भूमीचा इतिहास फार प्राचीन आहे. विठ्ठल भक्तांसाठी पैठण हे विशेष पूजनीय स्थान आहे, कारण ही सोळाव्या शतकातील महान संत, शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराज यांची जन्मभूमी आणि कर्मभूमी आहे.

ज्ञानोबा माऊलींच्या ज्ञानेश्वरी ग्रंथाची शुद्ध प्रत संत एकनाथ महाराज यांनी याच भूमीत तयार केली. त्यांनी एकनाथी भागवत आणि भावार्थ रामायण यांसारख्या अलौकिक ग्रंथांची निर्मिती केली. प्राणिमात्रांवर भूतदया आणि समतेची शिकवण देणाऱ्या या थोर संतांच्या पदस्पर्शाने ही भूमी पावन झाली आहे, म्हणूनच समाधी दर्शनासाठी आणि गोदावरीच्या पवित्र स्नानासाठी भाविक मोठ्या श्रद्धेने पैठणला येतात.

पैठण येथील प्रमुख पवित्र दर्शन स्थळे

पैठणच्या या वारीत संत एकनाथ महाराज यांच्या जीवनकार्याशी जोडलेली अनेक पवित्र दर्शन स्थळे भाविकांना खरी मनःशांती देतात:

• संत एकनाथ महाराज समाधी मंदिर: गोदावरीच्या विस्तीर्ण पात्राजवळ हे पावन समाधी मंदिर स्थित आहे. फाल्गुन वद्य षष्ठी (एकनाथ षष्ठी) रोजी सन १५९९ मध्ये संत एकनाथ महाराज यांनी याच ठिकाणी जलसमाधी घेतली होती. या पवित्र गाभाऱ्यात बसून भाविक शांतपणे नामस्मरण आणि हरिपाठाचे पठण करतात.
• संत एकनाथ महाराज वाडा (नाथवाडा): पैठणच्या जुन्या गावात संत एकनाथ महाराजांचा मूळ वाडा आहे. येथे महाराजांचे निवासस्थान, त्यांची नित्य पूजेची जागा आणि त्यांनी ग्रंथलेखन केलेली पवित्र खोली आहे. वाड्यात विजयानंद विठ्ठलाची सुंदर मूर्ती आणि श्रीखंड्याच्या रूपाने स्वतः भगवंतांनी पाणी भरलेला ऐतिहासिक पाषाणाचा रांजण आजही दर्शनासाठी उपलब्ध आहे.
• नागघाट आणि गोदावरी स्नान: दक्षिण गंगा मानल्या जाणाऱ्या गोदावरी नदीच्या घाटावर भाविक सर्वप्रथम तीर्थस्नान करतात. नागघाटावरील पवित्र स्नान भाविकांच्या मनातील क्लेश दूर करून त्यांना दर्शनासाठी शुचिर्भूत करते.

मंदिरातील नित्य नियम आणि पूजा वेळा

समाधी मंदिरात पहाटे ठीक ५:०० वाजता काकड आरतीने नित्य सेवेला प्रारंभ होतो. त्यानंतर समाधीवर अभिषेक आणि सकाळी विधिवत महापूजा संपन्न होते. दुपारी नैवेद्य अर्पण केला जातो. संध्याकाळी वारकरी परंपरेनुसार हरिपाठ आणि कीर्तन सेवा रंगते, जिथे टाळ-मृदंगाच्या गजरात संत एकनाथ महाराजांच्या अभंगांनी संपूर्ण गोदातीर भक्तीमय होऊन जातो. रात्री शेजारती संपन्न झाल्यानंतर ९:३० वाजता मंदिराचे दरवाजे बंद होतात.

भाविकांसाठी प्रवास आणि निवासाची व्यवस्था

पैठण हे छत्रपती संभाजीनगर शहरापासून दक्षिणेस सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर आहे. अंतर अगदी सहज पार करता येते. छत्रपती संभाजीनगरच्या मध्यवर्ती बस स्थानकावरून दिवसभरात पैठणसाठी नियमित एसटी बसेस सुटतात, तसेच खाजगी वाहनाने किंवा टॅक्सीने राज्य महामार्गावरून दीड तासात पैठणला पोहोचता येते.

रेल्वेने येणाऱ्या भाविकांसाठी छत्रपती संभाजीनगर हे सर्वात जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक आहे, जे देशातील विविध भागांशी जोडलेले आहे. मुक्कामाची येथे उत्तम व्यवस्था आहे. संत एकनाथ महाराज संस्थानचे स्वच्छ भक्तनिवास, तसेच गावातील खाजगी धर्मशाळा आणि मठांमध्ये भाविकांना सात्विक भोजन आणि राहण्याची वाजवी दरात सोय मिळते. हिवाळ्याच्या दिवसांत गोदावरी काठचे हवामान आल्हाददायक असल्याने या काळात पैठण दर्शन भाविकांसाठी अत्यंत सुखकर ठरते.