पसायदान: संत ज्ञानेश्वर महाराजांची विश्वकल्याणाची वैश्विक प्रार्थना

पसायदानाची पावन पार्श्वभूमी

वर्ष होते इ.स. १२९० आणि गाव होते नेवासे. अवघ्या सोळाव्या वर्षी संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी श्रीमद्भगवद्गीतेचे गूढ तत्त्वज्ञान प्राकृत मराठीत आणून सामान्यांसाठी खुले केले, आणि 'भावार्थ दीपिका' अर्थात ज्ञानेश्वरी हा महान ग्रंथ पूर्ण केला. ग्रंथाची रचना पूर्ण झाल्यावर त्यांचे थोरले बंधू आणि सद्गुरू श्री निवृत्तिनाथ महाराजांनी त्यांना काहीतरी मागण्यास सांगितले. माऊलींनी स्वतःसाठी काहीही मागितले नाही. मोक्ष, ऐहिक सुख किंवा ग्रंथरचनेचे श्रेय मागण्याऐवजी त्यांनी संपूर्ण चराचराच्या कल्याणाचीच मागणी केली. या अलौकिक मागणीलाच 'पसायदान' म्हटले जाते. मराठी भाषेत 'पसाय' म्हणजे प्रसन्नतेने दिलेला अनुग्रह किंवा प्रसाद आहे आणि 'दान' म्हणजे देणे होय.

पसायदानातील मुख्य विचार आणि शिकवण

'आता विश्वात्मके देवे' या ओवीने पसायदानाची सुरुवात होते. या वाङ्मयीन यज्ञाने विश्वात्मके देव संतुष्ट व्हावा, अशी प्रार्थना करून माऊलींनी मानवी मनाच्या आणि समाजाच्या उद्धाराचा खरा मार्ग मांडला आहे:

• दुर्गुणांचा नाश आणि सत्कर्माची आवड: संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी दुष्टांचा संहार व्हावा अशी प्रार्थना कधीही केली नाही. उलट, माणसांच्या मनातील वाईट विचार, वाकडेपणा आणि द्वेष नष्ट व्हावा अशी त्यांची मागणी होती. त्यांनी प्रार्थना केली की सर्वांना सत्कर्माची आवड निर्माण व्हावी आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये जीवाभावाची मैत्री निर्माण व्हावी.
• स्वधर्माचा प्रकाश आणि इच्छापूर्ती: माऊलींनी विश्वातून पापांचा आणि अज्ञानाचा अंधकार दूर व्हावा अशी याचना केली. जगाला स्वधर्माच्या सूर्याचा प्रकाश लाभावा, जेणेकरून प्रत्येकाचे जीवन सन्मार्गाने उजळेल आणि प्राणिमात्रांच्या योग्य व सात्विक इच्छा पूर्ण होतील.
• संतांची मांदियाळी: पसायदानात संतांची तुलना कल्पतरूच्या बागांशी, चिंतामणीच्या गावाशी आणि चालत्या-बोलत्या अमृताच्या सागरांशी केली आहे. डाग नसलेला चंद्र आणि ताप न देणारा सूर्य जसा सुख देतो, तसेच निष्काम ईश्वरभक्त सज्जन सर्व जगाचे सगेसोयरे व्हावेत, अशी सुंदर कल्पना येथे मांडली आहे.
• अखंड आनंद आणि ईश्वरभक्ती: सर्व प्राणी तिन्ही लोकांत परिपूर्ण सुखी होऊन त्यांनी आदिपुरुषाची अखंड भक्ती करावी, असा उदात्त संकल्प या प्रार्थनेत व्यक्त केला आहे.

संपूर्ण विश्वाचा विचार करणारी प्रार्थना

पसायदानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात स्वतःसाठी काहीही मागितलेले नाही. एरवी सामान्य मनुष्य केवळ स्वतःच्या कुटुंबाचे भले, आरोग्य किंवा मुक्ती मागत असतो. पण माऊलींची दृष्टी अथांग होती. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी जात, पात, देश आणि काळाच्या सर्व मर्यादा ओलांडून 'भूतमात्रां'चा व्यापक विचार केला. मुंग्या, कीटक, पशू-पक्षी आणि मनुष्य या सर्वांमध्ये एकाच परमात्म्याचे रूप त्यांनी पाहिले होते. शिष्याची ही व्यापक आणि विशाल मागणी ऐकून सद्गुरू निवृत्तिनाथ महाराजांनी अत्यंत समाधानाने 'हा दानपसाव नक्की फळेल' असा आशीर्वाद दिला.

वारकरी संप्रदायातील नित्य आचरण

आज महाराष्ट्रात प्रत्येक धार्मिक आणि आध्यात्मिक कार्यक्रमाची सांगता पसायदानाने होते. कीर्तन असो, भजन असो किंवा पंढरपूरच्या वारीतील दिंडीचा मुक्काम असो, विठ्ठलनामाचा गजर आणि पसायदानाच्या स्वरांनी वातावरणात सात्विकता निर्माण होते. हा भाव अलौकिक आहे. वारकरी जेव्हा श्री विठ्ठल आणि रखुमाईच्या दर्शनासाठी पंढरीच्या दिशेने निघतात, तेव्हा पसायदानाचे हे बोल त्यांच्या अंतःकरणात विश्वबंधुत्वाची भावना जागृत ठेवतात. स्वतःच्या सुखापलीकडे जाऊन साऱ्या जगाच्या सुखाची कामना करणे हीच वारकरी संप्रदायाची खरी शिकवण आहे.