परिवर्तिनी एकादशी देते बदलाचा संदेश: प्रशांत अग्रवाल

परिवर्तिनी एकादशीचे आध्यात्मिक महत्त्व

आज पंढरीत भक्तीचा मळा फुलला आहे. हजारो वारकरी आणि भाविक चंद्रभागेच्या वाळवंटात दाखल झाले आहेत. अवघी पंढरी श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या नामघोषाने दुमदुमून गेली आहे. आज पार्श्व किंवा परिवर्तिनी एकादशी! हिंदू पंचांगानुसार हा अत्यंत महत्त्वाचा आध्यात्मिक दिवस. भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील अकराव्या दिवशी ही एकादशी येते. प्राचीन धर्मग्रंथांनुसार, चातुर्मासात योगनिद्रेत असलेले भगवान विष्णू आजच्या दिवशी डाव्या कुशीवरून उजव्या कुशीवर वळतात. हा बदल विश्वातील संतुलन आणि स्थित्यंतराचे सुंदर प्रतीक आहे.

उपवास करणे आणि दर्शन घेणे. हा परंपरेचा एक मुख्य भाग नक्कीच आहे. पण या दिवसाचा खरा अर्थ केवळ शारीरिक कर्मकांडांपुरता मर्यादित नाही. तो आपल्या अंतर्मनाला जागृत करण्याची साद घालतो.

परिवर्तिनी एकादशी देते बदलाचा संदेश: प्रशांत अग्रवाल

या पवित्र दिवसाचे औचित्य साधून आध्यात्मिक मार्गदर्शक आणि अभ्यासक प्रशांत अग्रवाल यांनी एक वेगळाच विचार मांडला. परिवर्तिनी एकादशी ही मुळात वैयक्तिक आणि सामाजिक बदलाची शिकवण देते. "परिवर्तन म्हणजेच बदल," असे ते सांगतात. ज्याप्रमाणे आजच्या दिवशी भगवंत आपली कुशी बदलतात, अगदी त्याचप्रमाणे आपणही नकारात्मकतेकडून सकारात्मकतेकडे वळले पाहिजे. खरा भक्त कोण? जो अहंकार, स्वार्थ आणि मोहाचा त्याग करून करुणा, निःस्वार्थ सेवा आणि अखंड भक्तीच्या मार्गावर चालतो.

हा संदेश महाराष्ट्रातील महान संतांच्या शिकवणीशी तंतोतंत जुळतो. संत तुकाराम महाराज आणि संत ज्ञानेश्वर महाराज. त्यांनी नेहमीच मनाची शुद्धता आणि सत्कर्मावर भर दिला आहे. प्रत्येक सजीव प्राण्यात ईश्वराचे रूप पाहण्याची दृष्टी विकसित करणे, हीच खऱ्या अर्थाने वारकरी संप्रदायातील सर्वोच्च भक्ती आहे.

उपवासाचे नियम आणि उपासना

आज उपवास करणारे भाविक शरीर आणि मनाच्या शुद्धीसाठी कडक नियमांचे पालन करतात. फलाहार, दूध, साबुदाणा आणि भगर. अशा सात्विक पदार्थांचेच सेवन केले जाते. अन्नधान्य खाणे पूर्णपणे वर्ज्य असते. दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे द्वादशीला गरजूंना अन्नदान करायचे. आणि देवाची प्रार्थना करूनच उपवास सोडण्याची आपली परंपरा आहे.

वारकरी संप्रदायात केवळ शारीरिक उपवासापेक्षा आध्यात्मिक साधनेत मग्न राहण्यावर अधिक भर दिला जातो. भाविक अखंड नामस्मरण करतात. सामूहिक कीर्तने रंगतात. हरिपाठ आणि संतांचे अभंग गायले जातात. "राम कृष्ण हरी!" या अखंड गजराने संपूर्ण वातावरण कसे भारून जाते. त्यातून एक मोठी सामूहिक आध्यात्मिक ऊर्जा निर्माण होते.

पंढरपूर मंदिर दर्शन आणि विशेष पूजा

पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात आज भक्तीचा पूर आला आहे. माऊलींच्या दर्शनासाठी संपूर्ण महाराष्ट्रातून आणि देशभरातून भाविकांची मोठी मांदियाळी जमली आहे. या वाढत्या गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी मंदिर प्रशासनाने सर्व आवश्यक व्यवस्था केली आहे. पहाटेची काकड आरती ते रात्रीची शेज आरती. हे सर्व नित्यनेम अत्यंत भावपूर्ण वातावरणात पार पडत आहेत.

एकादशीच्या दिवशी मंदिरात विशेष पूजा आणि अभिषेक केले जातात. यामुळे संपूर्ण परिसर तुळस, चंदन आणि धूपाच्या सुवासाने दरवळून गेला आहे. गर्दी जास्त आहे. त्यामुळे भाविकांनी दर्शन रांगेत संयम बाळगावा. आणि मंदिर प्रशासन तसेच स्वयंसेवकांना सहकार्य करावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.

श्री विठ्ठलाचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतल्यावर अतीव आनंद मिळतोच. पण घरी परतताना भाविकांनी परिवर्तिनी एकादशीचा मुख्य संदेश आपल्यासोबत नेणे तितकेच आवश्यक आहे. स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवणे. सत्याच्या मार्गावर चालणे. आणि वारकरी संप्रदायाने दिलेली समतेची शिकवण प्रत्यक्ष आचरणात आणणे. हेच खऱ्या अर्थाने एकादशीचे फलित आहे.