पंढरपूर वारी: महाराष्ट्रातील ८०० वर्षे जुन्या परंपरेबद्दल १० तथ्ये

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा पंढरपूर वारी हा खरा आत्मा आहे. गेली ८०० वर्षे ही परंपरा अविरत सुरू आहे. आषाढी एकादशीला सावळ्या विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी लाखो वारकरी ऊन-पावसाची पर्वा न करता पायी पंढरपूरला पोहोचतात. विठ्ठलनामाचा गजर करणारी ही मांदियाळी खरोखरच अद्भुत असते. या प्राचीन तीर्थयात्रेबद्दलच्या दहा महत्त्वाच्या गोष्टी खालीलप्रमाणे आहेत.

१. ८०० वर्षांची परंपरा

वारीचा इतिहास आठ शतकांहून जुना आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांनी स्वतः त्यांच्या हयातीत या प्रवासात सहभाग घेतला होता. आज आपण जो शिस्तबद्ध पालखी सोहळा पाहतो, त्याची सुरुवात १८३० च्या दशकात झाली. संत ज्ञानेश्वरांचे निस्सीम भक्त हैबतरावबाबा यांनी या सोहळ्याला एक निश्चित आणि सुंदर स्वरूप दिले. आणि आजतागायत तीच शिस्त रस्त्यांवर दिसते.

२. दोन मुख्य मार्ग

राज्यभरातून अनेक पालख्या पंढरपूरला येतात. पण यातले दोन मार्ग सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत. ते पुणे जिल्ह्यातील देहू आणि आळंदी येथून सुरू होतात. देहूमधून संत तुकाराम महाराज यांची पालखी निघते. आणि आळंदीतून संत ज्ञानेश्वर महाराज यांची पालखी प्रस्थान ठेवते. तब्बल २१ दिवस हा प्रवास चालतो. शहरे आणि अनेक लहान गावांमधून जात या दोन्ही पालख्या शेकडो किलोमीटरचे अंतर पार करतात.

३. पादुकांचे प्रस्थान

या संपूर्ण सोहळ्याचा आत्मा म्हणजे पालखी. यात लाडक्या संतांच्या 'पादुका' ठेवलेल्या असतात. खुद्द संतच आपल्या लाडक्या विठ्ठलाला भेटायला निघाले आहेत, अशी प्रत्येक वारकऱ्याची अढळ श्रद्धा असते. या पादुकांना माऊलींसमान मानले जाते. प्रवासात रोजच्या विधींमध्ये याच पादुका मुख्य स्थानी असतात.

४. दिंडी व्यवस्था

वारीचे नियोजन खूपच शिस्तबद्ध असते. संपूर्ण प्रवास 'दिंडी' नावाच्या गटांमधून होतो. एका दिंडीतले सगळे लोक एकत्र चालतात. ते एकत्र स्वयंपाक करतात आणि सर्व गरजा मिळून भागवतात. मुख्य पालखीसोबत अशा शेकडो नोंदणीकृत दिंड्या एका ठरलेल्या क्रमानेच चालतात. लाखो लोकांची गर्दी असते. पण तरीही या दिंडी व्यवस्थेमुळे कुठेही गोंधळ उडत नाही.

५. रिंगण आणि धावा

चालताना वारकरी काही पारंपारिक विधी करतात. त्यातलाच एक म्हणजे 'रिंगण'. हा एक मोठा गोलाकार खेळ असतो. या रिंगणाच्या बरोबर मधून माऊलींचा अश्व वेगाने धावतो, आणि भाविक अत्यंत भक्तीने ते पाहतात. 'धावा' हा सुद्धा असाच एक सोहळा आहे. पंढरपूरच्या मंदिराचा कळस दुरून दिसताच संत तुकाराम महाराज विठ्ठलभेटीसाठी धावले होते. त्यांच्या याच ओढीचे स्मरण म्हणून वारकरी धावा करतात.

६. संगीतमय भक्ती

वारीचा रस्ता कधीच शांत नसतो. तिथे सतत "ज्ञानबा तुकाराम" असा अखंड गजर सुरू असतो. वाटेत अभंगांचे सुरेल गायन होते. टाळ, मृदंग आणि वीणेच्या तालावर वारकरी मजल दरमजल करत पुढे जातात. हे संगीत त्यांना प्रचंड ऊर्जा देते. याच भक्तीच्या जोरावर हा खडतर प्रवास पार पाडताना त्यांचे आध्यात्मिक लक्षही विचलित होत नाही.

७. समानतेचा विचार

वारीमध्ये कोणताही सामाजिक भेदाभेद उरत नाही. सर्व जाती, आर्थिक स्तर आणि व्यवसायातील लोक इथे एकत्र येतात. ते एकत्र चालतात आणि एकाच पंगतीत जेवतात. रात्री एकाच तंबूत झोपतात. 'वारकरी' म्हणजे केवळ वारी करणारा. विठ्ठलाच्या दारात सगळे समान आहेत, हाच मोठा संदेश ही परंपरा बाह्य जगाला देते.

८. प्रचंड व्याप्ती

वारी ही जगातील सर्वात मोठ्या वार्षिक तीर्थयात्रांपैकी एक आहे. आषाढी एकादशी जवळ येते, तशी पंढरीत मोठी गर्दी उसळते. दहा लाखांहून अधिक भाविक पंढरपूरमध्ये दाखल होतात. जणू काही एक नवे तात्पुरते शहरच तिथे वसले जाते. ही अफाट गर्दी हाताळणे सोपे नसते. त्यासाठी स्थानिक प्रशासन, पोलीस दल आणि नगरपालिकांना महिनोनमहिने आधीपासून नियोजन करावे लागते.

९. नागरी आणि वैद्यकीय सुविधा

वारकऱ्यांच्या मदतीसाठी महाराष्ट्र राज्य सरकार आणि अनेक स्वयंसेवी संस्था एकत्र येतात. त्यांच्यात उत्तम समन्वय असतो. चालताना भाविकांना आरोग्याच्या समस्या येऊ नयेत म्हणून पालखीसोबत फिरते दवाखाने असतात. तसेच ठिकठिकाणी पाण्याचे मोठे टँकर उभे केले जातात. मूलभूत स्वच्छतेसाठी तात्पुरत्या स्वच्छतागृहांचीही चोख व्यवस्था केलेली असते.

१०. अंतिम मुक्काम

अखेर वारकरी पंढरपूरला पोहोचतात. सर्वात आधी ते चंद्रभागा नदीत पवित्र स्नान करतात. या स्नानाने शरीराचा आणि मनाचा सारा थकवा निघून जातो. त्यानंतर भगवान विठ्ठल आणि माता रुक्मिणीचे दर्शन घेतले जाते. विठू माऊलींच्या दर्शनाने त्यांच्या संपूर्ण प्रवासाचे सार्थक होते. ही सर्व धार्मिक कर्तव्ये पूर्ण झाल्यावर, एक नवी ऊर्जा घेऊन भाविक परतीच्या प्रवासाला लागतात.