कुंडलवाडीत शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांनी बाह्य मदतीविना उभारले भव्य विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर

कुंडलवाडी येथील वंजारी समाजाने श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी माता यांच्या सुंदर मंदिराची यशस्वी उभारणी केली आहे. हे साधे काम नव्हते. स्थानिक शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांनी त्यांच्या स्वतःच्या आर्थिक योगदानातून आणि प्रत्यक्ष श्रमातून हा संपूर्ण प्रकल्प पूर्ण केला. कुणापुढं हात पसरायचा नाही, राजकीय देणगी वा सरकारी अनुदान स्वीकारायचे नाही, असा पक्का निर्धार ग्रामस्थांनी सुरुवातीलाच केला होता. आणि त्यांनी तो पाळला. वारकरी संप्रदायाच्या मूळ शिकवणुकीला धरूनच हा प्रयत्न आहे. स्वावलंबन, समता आणि देवावरील निस्वार्थ भक्ती यात सामावलेली आहे.

या मंदिर उभारणीच्या प्रक्रियेसाठी काटेकोर नियोजन आणि अनेक महिन्यांचे सामूहिक कष्ट लागले. लोकांची अफाट मेहनत आणि गावकऱ्यांची एकजूट पणाला लागली होती. सिमेंट, दगड आणि इतर बांधकामाच्या साहित्यासाठी ग्रामस्थांनी त्यांच्या शेतीतील उत्पन्नाचा, पीक विक्रीचा आणि रोजंदारीचा काही भाग दान केला. दिवसभर रानात राबून आपली नियमित कामे संपल्यावरही अनेक गावकरी रात्री उशिरापर्यंत मंदिर परिसरात प्रत्यक्ष काम करायचे. गावातील महिलाही मागे राहिल्या नाहीत. त्यांनी कामगारांना जेवण देण्याची आणि बांधकामाच्या हलक्या कामात मदत करण्याची जबाबदारी स्वीकारली. पाहता पाहता या एकजुटीमुळे मंदिर उभारणीला एका खऱ्याखुऱ्या सामूहिक चळवळीचे स्वरूप आले.

मंदिराची वास्तुकला आणि पवित्र मूर्ती

या मंदिरात श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी माता यांच्या अत्यंत सुबक संगमरवरी मूर्तींची स्थापना करण्यात आली आहे. पाहताच हात जोडले जातात. मंदिराची वास्तुकला पारंपारिक महाराष्ट्रीय मंदिर रचनेनुसार आहे. मुख्य गाभारा प्रशस्त आणि हवेशीर आहे. तिथे दैनंदिन पूजा, हरिपाठाचे अखंड पठण आणि आषाढी व कार्तिकी एकादशीसारख्या प्रमुख सणांच्या वेळी भाविकांना एकत्र येण्यासाठी सुलभ वातावरण आहे. स्थानिक दिंड्यांच्या वेळी एकाच वेळी अनेक दिंड्यांना सामावून घेता येईल, अशा पद्धतीने मंदिराचे प्रवेशद्वार अत्यंत काळजीपूर्वक तयार करण्यात आले आहे.

अजा एकादशी आणि उपवासाची परंपरा

काल अजा एकादशीचे पवित्र पर्व होते. संपूर्ण महाराष्ट्रातील भाविकांनी उपवासाचे कठोर नियम पाळून विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी पंढरपूरला भेट दिली. पण कुंडलवाडीमध्ये, या नवीन मंदिरामुळे स्थानिक रहिवाशांची मोठी सोय झाली. विशेषतः दूरवर प्रवास करू न शकणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांना या पवित्र परंपरा आता त्यांच्या घराजवळ पाळता आल्या. एकादशीच्या दिवशी, वारकरी कठोर उपवास करतात. साबुदाणा, भगर आणि फळे यांसारखेच विशिष्ट पदार्थ खाऊन, ते संपूर्ण दिवस अभंग गाण्यात व्यतीत करतात.

अजा एकादशीनिमित्त कुंडलवाडीतील मंदिर समितीने काल विशेष पूजा मांडली. सोबत अखंड नामजपाचे आयोजनही केले होते. संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी घालून दिलेल्या वारकरी संप्रदायाच्या नियमांनुसार आता मंदिराचा दिनक्रम ठरला आहे. सकाळच्या काकड आरती आणि संध्याकाळच्या धूप आरतीसाठी कायमस्वरूपी दैनंदिन वेळापत्रक निश्चित केले आहे.

आध्यात्मिक शिक्षणाचे कायमस्वरूपी केंद्र

दैनंदिन प्रार्थनेपलीकडे, हे मंदिर एका व्यापक शैक्षणिक हेतूसाठीही काम करते. ते खऱ्या अर्थाने विचारांचे केंद्र बनत आहे. स्थानिक कीर्तनकार आणि प्रवचनकारांना आता कीर्तन करण्यासाठी आणि संत साहित्यावर प्रवचन देण्यासाठी एक हक्काची जागा मिळाली आहे. ज्ञानेश्वरी आणि तुकाराम गाथेच्या नियमित वाचन सत्रांचे आयोजन करण्याची मंदिर समितीची योजना आहे. या उपक्रमामुळे तरुण पिढीला अभंगांचा सखोल अर्थ आणि वारी परंपरेचे ऐतिहासिक महत्त्व समजण्यास मदत होईल.

कुंडलवाडीचे हे मंदिर समाजाच्या श्रद्धेचे एक मूर्त रूप आहे. ही निव्वळ दगड-विटांची इमारत नाही. हे गावात वारकरी परंपरेला पुढे नेण्यासाठी एक कायमस्वरूपी, शांततापूर्ण जागा उपलब्ध करून देते. केवळ स्वतःच्या कष्टाने हे आध्यात्मिक केंद्र उभारून, कुंडलवाडीतील शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांनी आजूबाजूच्या गावांसाठी भक्ती आणि एकजुटीचा एक मोठा आदर्श निर्माण केला आहे.