श्री विठ्ठलाच्या मूर्तीचे रहस्य: कटेवर हात आणि विटेचा अर्थ

पंढरीचा पांडुरंग हा लाखो वारकऱ्यांचा जीव की प्राण आहे. इतर देवांच्या हाती शस्त्रे दिसतात. ते आक्रमक वाटतात. पण आपली माऊली अतिशय शांत उभी आहे. दोन्ही हात कमरेवर. पायाखाली एक साधी वीट. ही मूर्ती आणि तिचे स्वरूप संत पुंडलिकाच्या कथेशी जोडलेले आहे. त्यामागे भक्तांसाठी एक मोठा आध्यात्मिक संदेश दडलेला आहे.

विटेवर उभे राहण्याचे महत्त्व

वारकरी परंपरेनुसार, साक्षात भगवान श्रीकृष्ण आपला लाडका भक्त पुंडलिकाला भेटायला पंढरपुरात आले होते. त्यावेळी पुंडलिक आपल्या मातापित्यांच्या सेवेत मग्न होता. त्याने आपली सेवा थांबवली नाही. उलट, देवाला उभे राहण्यासाठी त्याने बाहेरूनच एक वीट भिरकावली! देवाला त्याने थोडा वेळ थांबायला सांगितले. पुंडलिकाची ही भक्ती पाहून विठ्ठल सुखावला. त्याने ती वीट आनंदाने स्वीकारली आणि त्यावर उभे राहणे पसंत केले. ही वीट म्हणजे वारकरी संप्रदायाचा मूळ पाया आहे. खरी भक्ती ही कर्तव्यापासून आणि सेवेपासूनच सुरू होते, हे ती शिकवते. आणि हो, भगवंत आपल्या खऱ्या भक्तासाठी युगे अठ्ठावीस वाट पाहू शकतो, हेही यातून सिद्ध होते.

कटेवर हात ठेवण्याचा अर्थ

कमरेवर हात ठेवून उभे राहणे म्हणजे काय? तो एक अथांग संयम आहे. श्री विठ्ठलाच्या हातात कोणतेही शस्त्र नाही. त्याचे दोन्ही रिकामे हात अत्यंत शांतपणे कटेवर विसावले आहेत. याचा अर्थ स्पष्ट आहे. भगवंताने आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केली आहेत. आता ते केवळ आपल्या भक्तांसाठी पूर्णपणे उपलब्ध आहेत. संत तुकाराम महाराज आणि संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी अभंगांमधून या सावळ्या परब्रह्माचे फार गोड वर्णन केले आहे. पांडुरंग हा वारकऱ्यांमधीलच एक आहे. जो खऱ्या प्रेमाने धावत येतो, त्याला कुशीत घ्यायला आपली माऊली सदैव तत्पर असते.

समानता आणि प्रेमाचे प्रतीक

याच साध्या रूपामुळे विठ्ठल हा खऱ्या अर्थाने रयतेचा देव बनला आहे. मोठा राजा असो वा सामान्य शेतकरी, माऊली सर्वांना सारखेच प्रेम देते. पंढरीची वारी असो वा इतर दिवशी भाविक विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात दर्शनासाठी येतात. तेव्हा विठ्ठलनामाच्या गजरात मुख दर्शनातून या शांत मुद्रेचे दर्शन घडते. पण पदस्पर्श दर्शनातून थेट चरणांवर माथा टेकवता येतो! विटेवरील पाऊले आणि कमरेवरील हात प्रत्येक वारकऱ्याला एकच आठवण करून देतात. देव दूर नाही. तो भीतीदायकही नाही. उलट, जीवनाच्या प्रवासात तो सतत सोबत असणारा आपला सखा आहे.