हैबतबाबांनी दोन शतकांपूर्वी आधुनिक पालखी सोहळ्याची परंपरा कशी सुरू केली?

ग्वाल्हेरच्या रणांगणापासून आळंदीपर्यंतचा प्रवास

काळ एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा होता. साताऱ्याजवळील आरफळ गावचे हैबतराव बाबा आरफळकर ग्वाल्हेरच्या शिंदे दरबारात पराक्रमी सरदार म्हणून कार्यरत होते. पण एका मोहिमेत ते शत्रूच्या कैदेत सापडले. त्या बिकट बंदिवासात त्यांनी संत ज्ञानेश्वर महाराजांना भावपूर्ण साकडे घातले: संकटातून सुखरूप मुक्त झालो, तर अस्त्र अन् सत्तेचा त्याग करून उर्वरित आयुष्य आळंदीत माऊलींच्या चरणी समर्पित करीन.

कैदेतून अनपेक्षित सुटका झाली आणि हैबतबाबांनी विलंब न करता आपला शब्द पाळला. त्यांनी सरदारकी आणि संपत्तीचा त्याग केला. थेट आळंदीला येऊन, संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या संजीवन समाधीसमोर लीन होत त्यांनी पंढरपूर वारीला शिस्तबद्ध आणि वैभवशाली स्वरूप देण्याचा संकल्प केला.

लष्करी शिस्तीतून भक्तीचा नवा मार्ग

वारकरी शेकडो वर्षांपासून पायी पंढरपूरला जात होते. मात्र, या प्रवासात कोणतीही ठरावीक व्यवस्था किंवा संहिता नव्हती. १८३० च्या दशकापर्यंत संत तुकाराम महाराज आणि संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या पादुका देहूवरून एकत्र निघत असत. पुढे व्यवस्थापनाचे प्रश्न आणि मतभेद निर्माण झाले. आणि मग हैबतबाबांनी आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा स्वतंत्र आणि भव्य पालखी सोहळा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला.

आपल्या लष्करी प्रशासनाचा प्रदीर्घ अनुभव वापरून हैबतबाबांनी उत्स्फूर्त गर्दीला एका आदर्श आणि नियमबद्ध आध्यात्मिक संचलनामध्ये रूपांतरित केले. प्रत्येक घटकाची जबाबदारी निश्चित होती. त्यामुळेच हजारो वारकरी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास कोणतीही अव्यवस्था न होता पूर्ण करू शकले.

दिंड्यांची रचना, चोपदाराचा दंड आणि राजेशाही थाट

हैबतबाबांनी आखून दिलेली ही व्यवस्था आजही तंतोतंत पाळली जाते. त्यांनी वारकऱ्यांची रथापुढे चालणाऱ्या 'पुढच्या दिंड्या' आणि रथामागे चालणाऱ्या 'मागच्या दिंड्या' अशी सुसूत्र विभागणी केली. प्रत्येक दिंडीला स्वतंत्र क्रमांक मिळाला. आणि तोच क्रमांक आज पिढ्यानपिढ्या मोठ्या अभिमानाने जपला जातो आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांना आध्यात्मिक छत्रपती मानून, हैबतबाबांनी ग्वाल्हेरच्या शिंदे घराण्याकडून आणि इतर मराठा सरदारांकडून पालखीसाठी राजेशाही लवाजमा मिळवला:

• माऊलींचा मानाचा अश्व: पालखी सोहळ्यात दोन पवित्र अश्व असतात. एका अश्वावर जरिपटक्याची निशाणी असते, तर दुसरा अश्व माऊलींच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीसाठी पूर्णपणे रिक्त ठेवला जातो.
• चोपदाराचा रुपेरी दंड: सोहळ्यात शिस्त राखण्यासाठी चोपदारांची नेमणूक करण्यात आली. चोपदाराने रुपेरी दंड उंचावताच हजारो वारकरी क्षणात स्तब्ध होतात.
• चांदीची पालखी आणि रथ: माऊलींच्या पवित्र पादुका ठेवण्यासाठी सुबक चांदीची पालखी आणि बैलांनी ओढला जाणारा भव्य लाकडी व चांदीचा रथ तयार करण्यात आला.
• पवित्र रिंगण सोहळा: मोकळ्या मैदानात गोल रिंगण आणि उभे रिंगण आयोजित करण्याची पद्धत सुरू झाली, जिथे माऊलींचा अश्व वारकऱ्यांच्या गराड्यातून धावून संपूर्ण मार्गाची धूळ मस्तकी घेतो.

वारकरी संप्रदायाची अखंड आचारसंहिता

केवळ बाह्य थाटमाट न ठेवता, हैबतबाबांनी पालखीच्या दैनंदिन दिनक्रमाची अचूक आचारसंहिता निश्चित केली. वेळेचे नियोजन पक्के होते. पहाटेची काकड आरती, सकाळचे प्रस्थान, चहापानाचा विसावा, दुपारचे भोजन आणि संध्याकाळी नियोजित मुक्कामावर आगमन अशा सर्व वेळा ठरवून दिल्या. रात्री समाज आरती आणि कीर्तनाने दिवसाची सांगता होते.

भक्तीला जेव्हा शिस्त, संयम आणि परस्परादराची जोड मिळते, तेव्हा ती युगायुगे टिकून राहते. हैबतबाबांनी नेमके हेच दाखवून दिले आहे. आज दोन शतकांनंतरही जेव्हा लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात पंढरीची वाट चालतात, तेव्हा ते या सरदार संताने घालून दिलेल्या आचारसंहितेचेच पालन करत असतात.