पंढरपूर परिसरातील पवित्र तीर्थक्षेत्रे: विष्णुपद, गोपाळपूर आणि इस्कॉन मंदिर

पंढरीची वारी म्हणजे फक्त विठू-रखुमाईचे दर्शन नव्हे. चंद्रभागा माईच्या काठावर, साधारण पाच किलोमीटरच्या परिघात वसलेली प्राचीन तीर्थस्थळे भाविकांना साद घालत असतात आणि त्यांच्या दर्शनानेच ही वारी खऱ्या अर्थाने परिपूर्ण होते. सध्या पंढरीत छान निवांतपणा आहे. कार्तिकी वारीच्या आधी गर्दीचा कसलाही ताण नसताना, विठ्ठलनामाचा गजर करत या पावन ठिकाणांना भेट देण्याची आणि शांत चित्ताने नामस्मरण करण्याची हीच खरी वेळ आहे.

विष्णुपद मंदिर: चंद्रभागेच्या पात्रातील श्रीकृष्णाची चरणकमळे

मुख्य विठ्ठल मंदिरापासून दक्षिणेकडे निघाले की अवघ्या दोन किलोमीटरवर चंद्रभागेच्या पात्रात विष्णुपद मंदिर उभे आहे. पुराणातील कथा मोठी रंजक आहे. भगवान श्रीकृष्ण स्वतः आपल्या गोपाळांसह आणि गाईंसह या पावन तीरावर आले होते. त्यांच्या बासरीच्या मंजुळ स्वरांनी पाषाणही वितळले, ज्यामुळे त्या शिळांवर श्रीकृष्णाची चरणचिन्हे आणि गाई-वासरांच्या खुरांचे ठसे कायमचे उमटले. प्रत्येक वारकऱ्याची यावर अढळ श्रद्धा आहे.

नदीपात्रातील दगडी पुलावरून भाविक थेट मंदिराच्या गर्भगृहात पोहोचतात. पावसाळ्यात चंद्रभागेला पूर आला की हे मंदिर पूर्णपणे पाण्यात बुडून जाते. आज नदीचे पाणी कमी आहे. त्यामुळे भाविकांना थेट या पवित्र चरण पादुकांचे दर्शन घेता येते, अभिषेक करता येतो आणि शांततेत प्रार्थना करता येते. आणि पूर्वजांच्या श्राद्ध विधींसाठीही हे स्थान अत्यंत पावन मानले जाते.

गोपाळपूर: गोपाळकाल्याची आणि समतेची पावन भूमी

विष्णुपदापासून पुढे सुमारे तीन किलोमीटर अंतरावर टेकडीवर वसलेले ऐतिहासिक गोपाळपूर नजरेस पडते. इथे साक्षात गोपाळकाल्याचा इतिहास जागा होतो. भगवान श्रीकृष्णाने आपल्या सवंगड्यांसमवेत एकत्र येऊन जिथे काला खाल्ला, त्या दिव्य स्मृती आजही या स्थानात जिवंत आहेत. आषाढी आणि कार्तिकी वारीची सांगता याच गोपाळपुरात दही, लाह्या आणि पोह्यांचा काला वाटून होते. वारकरी संप्रदायातील समता आणि बंधुभाव जपणारी ही अनोखी परंपरा आहे.

येथील मंदिर संकुलात गोपाळकृष्ण आणि संत जनाबाईंचे मंदिर आहे. संत नामदेव महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी ज्या भूमीत भक्तीचा महिमा गायिला, तिथे पाऊल ठेवताच मनाला विलक्षण शांतता लाभते. वाट अगदी सोपी आहे. पंढरपूर बसस्थानक किंवा मंदिर परिसरातून रिक्षाने सहजपणे येथे पोहोचता येते.

इस्कॉन मंदिर: चंद्रभागेच्या पूर्व तीरावरील भक्तीचे केंद्र

चंद्रभागा ओलांडून पूर्व तीरावरील शेगाव रस्त्याकडे वळले की हे भव्य इस्कॉन मंदिर म्हणजेच श्री श्री राधा पंढरीनाथ मंदिर नजरेस पडते. हा परिसर अत्यंत निसर्गरम्य आणि शांत आहे. भाविकांना मन शांत ठेवून आध्यात्मिक चिंतन करण्यासाठी ही जागा अगदी उत्तम आहे.

मंदिरात पाऊल ठेवताच श्री श्री राधा पंढरीनाथ आणि गौर-निताई यांच्या सुंदर संगमरवरी मूर्ती लक्ष वेधून घेतात. येथे दैनंदिन आरती, हरिनाम संकीर्तन आणि गोशाळेतील गोसेवेचा लाभ भाविकांना घेता येतो. दूरवरून येणाऱ्या भाविकांसाठी येथे सात्त्विक महाप्रसादाची उत्तम व्यवस्था उपलब्ध आहे. नगरप्रदक्षिणा पूर्ण करून थकलेल्या वारकरी भाविकांना यामुळे येथे अत्यंत सुखद आणि शांत विसावा मिळतो.

भाविकांसाठी काही उपयुक्त आणि व्यावहारिक सूचना

उत्सवाच्या गर्दीचा ताण नसताना या तिन्ही पावन तीर्थांचे दर्शन घेणे भाविकांसाठी अत्यंत सोयीचे आणि सुखकर ठरते:

• वाहतूक व्यवस्था: पंढरपूर मंदिर परिसर आणि पूर्व दरवाजाजवळ स्थानिक रिक्षा सहज मिळतात. विष्णुपद, गोपाळपूर आणि इस्कॉन या तीनही ठिकाणांचे दर्शन दोन ते तीन तासांत पूर्ण होते.
• दर्शनाची योग्य वेळ: नदीकाठच्या मोकळ्या परिसरात दुपारचे ऊन जास्त असते. त्यामुळे सकाळी ६:३० ते १०:०० या वेळेत किंवा संध्याकाळी ४:०० नंतर या तीर्थक्षेत्रांना भेट देणे अधिक सोयीचे पडते.
• सुरक्षिततेची काळजी: विष्णुपद मंदिरात जाताना नदीपात्रातील खडकाळ भागावरून चालावे लागते, त्यामुळे चालताना काळजी घ्यावी आणि योग्य पादत्राणांचा वापर करावा.