हरिपाठाचे नित्य पठण: प्रत्येक वारकरी का करतो या २७ पवित्र अभंगांचे पठण?

सांजवेळेची पवित्र परंपरा

सूर्य मावळतीला झुकतो. आणि महाराष्ट्रातील खेड्यापाड्यांत पारांवर, मंदिरांत अन् घरांच्या ओट्यांवर टाळ-मृदंगांचा नाद घुमू लागतो. ही सांजवेळ केवळ हरिपाठाची असते. तेराव्या शतकात संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वर महाराजांनी रचलेले सत्तावीस अभंग म्हणजे प्रत्येक वारकऱ्याचा नित्यनेम आहेत. खरा वारकरी संध्याकाळचा हा पाठ कधीच चुकवत नाही. दिवसभराच्या काबाडकष्टानंतर हे नामस्मरण अंतःकरणाला शांत करणारा खरा आधार ठरते.

सत्तावीस अभंगांचे गूढ तत्त्वज्ञान

वेदाध्ययन आणि योगसाधनेसाठी मोठी तपश्चर्या लागते. पण संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी कठीण संस्कृत ग्रंथांतील वेदान्ततत्त्वज्ञान थेट रसाळ मराठीत आणून सामान्यांच्या पदरात घातले. वारकरी परंपरेत या २७ अभंगांचे नाते नभातील २७ नक्षत्रांशी जोडले जाते. रोजच्या या नित्य पाठाने काळाचा प्रत्येक क्षण पावन होतो, ही वारकऱ्यांची दृढ श्रद्धा आहे.

हरिपाठाची सुरुवातच एका अलौकिक वचनाने होते:

"देवाचिये द्वारीं उभा क्षणभरी । तेणें मुक्ती चारी साधियेल्या ॥"

भगवंताच्या दारात केवळ क्षणभर जरी शुद्ध भावाने उभे राहिले, तरी सलोकता, समीपता, स्वरूपता आणि सायुज्यता या चारही मुक्ती सहज पदरात पडतात. माऊली म्हणूनच कळवळून सांगतात, "हरि मुखे म्हणा हरि मुखे म्हणा । पुण्याची गणना कोण करी ॥" हे नुसते नामस्मरण नाही. हे मानवी चित्त शुद्ध करणारा सर्वात सोपा आणि प्रभावी राजमार्ग आहे.

सांजवेळेसच पठण करण्याचे शास्त्रीय कारण

हरिपाठासाठी संध्येची वेळ निवडण्यामागे एक गूढ आध्यात्मिक रहस्य आहे. सांजवेळ हा दिवस आणि रात्रीचा संधिकाल मानला जातो, ज्या वेळी मानवी मन सर्वाधिक चंचल होण्याची शक्यता असते. दिवसभराच्या संसारातील चिंता मनात दाटून येतात, आणि अंधारामुळे तमोगुणाचा प्रभाव वाढू लागतो. अशा वेळी टाळांच्या तालावर हरिपाठाचे सूर उमटले की श्वास अन् विचार दोन्ही शांत होतात. घरात आपोआप मांगल्य दरवळते. आणि अंतःकरण पूर्णपणे पांडुरंगाच्या चरणी लीन होते.

शुद्ध भक्तीचा सर्वसमावेशक मार्ग

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी अध्यात्म थेट सर्वसामान्य माणसाच्या झोपडीपर्यंत पोहोचवले. या एकाच रचनेने जात, वर्ण आणि पांडित्याचा अहंकार कायमचा मोडून काढला. भक्ती नसलेले कोरडे चिंतन व्यर्थ आहे. या वाटेवर चालण्यासाठी कर्मकांड लागत नाही; केवळ अंतःकरणाची निर्मळता आणि नामावरील अढळ विश्वासच पुरेसा ठरतो.

या २७ अभंगांमधील मुख्य आध्यात्मिक शिकवण खालीलप्रमाणे आहे:

• भक्तीत समता: भगवंताचे नाव घेण्यासाठी कोणताही अधिकार किंवा पूर्वअट लागत नाही.
• कर्मकांडापेक्षा सहजता: यज्ञ, याग आणि क्लेशकारक व्रतांनी अहंकार वाढू शकतो, मात्र नामस्मरणामुळे खरी लीनता प्राप्त होते.
• कर्तव्य सांभाळून विरक्ती: संसारातील सर्व कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडत असतानाही चित्त विठ्ठलचरणी ठेवता येते.

आजच्या काळातही अखंड परंपरा

सध्या पालखी सोहळे विश्रांती घेत असून कार्तिकी एकादशी तोंडावर आली आहे. पंढरीच्या शांत वातावरणात भाविक श्री विठ्ठल-रुक्मिणीचे डोळे भरून दर्शन घेत आहेत. गावखेड्यांतील हा गजर मात्र कधी थांबत नाही. येत्या १३ नोव्हेंबर २०२६ च्या कार्तिकी वारीच्या पार्श्वभूमीवर घराघरांतून आणि दिंड्यांमधून सांजवेळचे हे गायन अधिक उत्साहाने दुमदुमत आहे. शेकडो वर्षांची ही परंपरा आजही लाखो वारकऱ्यांच्या जगण्याचा खरा आधार आहे.